De Bartelsluis in Wormer

De Bartelsluisbuurt rond 1900
Foto: Gemeente Archief Zaanstad

De Bartelsluis in juli 2005
Een idyllische bloementuin

Zwaar vrachtverkeer in de Bartelsluisbuurt
Foto: Buurtbewoner

Kapitein Leen Blom op “de Klomp” was tientallen jaren een markante persoonlijkheid op en rond de Bartelsluis.
Foto: Fam. Blom

De kolenopslag bij de centrale van de papierfabriek van Van Gelder aan de Westerveersloot omstreeks 1920. De kolenbakken kwamen via de Bartelsluis vanaf de Zaan.
Foto: Gemeente Archief Zaanstad

De Westerveersloot in de zomer van 2005

Kavelkaart van de polder de Enge Wormer.
'De Enge Wormer is gemeeten op Rijnlandsche Maat van 600 roeden voor een morgen door Mr. Jan Jansz. Backer 1638 / De Enge Wormer in 1832 gemeten op 160 B(unders) 58 Roed(en)'. Opnieuw afgedrukt na 1832.
De Bartelsluis is op deze kaart aangegeven.
Kaart: Waterlands Archief

De locatie Bartelsluisbuurt
Foto: Gemeente Wormerland

Het aandachtsgebied van de Stichting Zaan en Dijk

De Bartelsluis

Een stukje historie (uit: Encyclopedie van de Zaanstreek, pag. 60)

De Bartelsluis werd gebouwd in 1638 in samenhang met de droogmaking van de Enge Wormer, en verbond de Westerveer- en de Enge Wormerringsloot met de Zaan. Aanvankelijk heette de sluis de Westersluis, het is niet bekend wanneer of waarom deze naam is veranderd. De sluis werd vooral druk gebruikt in de eerste jaren, door de beschuitventers die het Wormer beschuit naar Amsterdam vervoerden. Met de teloorgang van de Wormer beschuitbakkerij nam ook de betekenis van de sluis af. De Bartelsluis werd gedempt in de jaren '60 van de 20e eeuw; de naam leeft voort in de buurtschap.

In de vorige eeuw vormde de Bartelsluis de belangrijkste scheepvaartverbinding tussen de Zaan en de papierfabrieken van Van Gelder in Wormer. De sluiting van deze fabriek maakte tevens een einde aan de Bartelsluis. De gedempte sluiskolk vormt nu een fraaie bloementuin in dit karakteristieke Zaanse buurtje.

De Bartelsluis was onderdeel van een groot netwerk van vaarwegen in de Wormer en Jisper banne. Uit een tekening uit 1812 blijkt dat er in die tijd 6 sluizen toegang gaven naar de molens die stonden opgesteld langs de vaarten en sloten in de Wormer en Jisper banne. De Poelsluis, Boerensluis (Knollendammersluis) en Jispersluis zijn nog open voor scheepvaartverkeer.
Uit een door C. Mol, secretaris van Wormer, in 1939 getekende kaart van molens en bebouwing in het dorp Wormer in de 17de en 18de eeuw blijkt duidelijk hoe groot het "bedieningsgebied" van de Bartelsluis was. Via o.a. de Schanssloot, Torensloot, Ringvaart en Middentil, Nieuwe Vaart en Oostertil waren alle molens en pakhuizen in de Wormer en Jisper banne bereikbaar.

De Bartelsluis is door het Hoogheemraadschap eind zestiger jaren van de vorige eeuw gedempt. Deze operatie werd uitgevoerd met gelden die beschikbaar kwamen door de verkoop van de sluiswachters woning naast de sluis. De stalen balken van de stijlen en de bascule van de ophaalbrug zijn gebruikt voor het ondersteunen van de nieuwe vaste betonnen brug.

Voor de Bartelsluisbuurt zijn er de laatste jaren diverse plannen ontwikkeld:

Weer openen van de sluis
Aanleggen van een verkeersomleiding om de buurt te ontlasten
Bouwen van een pakhuisreservaat op een braakliggend stuk grond nabij de sluis

Aan de Zuidkant van de Bartelsluisbuurt ligt een braakliggende landtong tussen de Enge Wormerringdijk en de Zaan. Die landtong speelt een belangrijke rol in de plannen van het Wormerse Bouwbedrijf Somass om het historische karakter van de buurt bij de Bartelsluis te versterken.

Gemeente Wormerland

Voor het zover is zullen er echter eerst een aantal netelige kwesties moeten worden opgelost. Op dinsdag 23 april 2002 bericht het Noordhollands Dagblad, onder de kop:
“Nieuw Wormerland 'enigszins rechts'”
Het bestuursprogramma waarmee de liberaal-confessionele coalitie in het voorgenomen college van burgemeester en wethouders in Wormerland van start gaat, ademt enigszins rechts.

Als een van de voorgenomen besluiten wordt vermeld dat: “Bartelsluis wordt wat betreft verkeer ontzien door dam met brug om de kom.”

Dit bericht was in het Noordhollands Dagblad al enigszins in de week gelegd door een artikel in datzelfde Noordhollands Dagblad Voor de eerste keer bang in Bartelsluis waarin een bewoner van de Bartelsluisbuurt z'n zorgen omtrent het toegenomen verkeer door z'n buurt beschrijft.

Het coalitie-akkoord uit augustus 2002 zoals is overeengekomen tussen de fracties van GroenLinks, CDA en VVD in de gemeente Wormerland refereert een aantal malen naar de situatie rondom de Bartelsluisbuurt:

Visie: De overlast voor de bewoners van de Bartelsluisbuurt wordt onderkend
Doelen: Problematiek van de Bartelsluisbuurt oplossen
Middelen: Er zal er een haalbaarheidsonderzoek worden gedaan naar een 'vlotbrug'-verbinding buiten de Bartelsluisbuurt om, waarbij er geen autoverkeer meer mogelijk is op de Bartelsluis. Alleen fietsers en voetgangers passeren hier dan nog.
Voorwaarden voor de beoogde verbinding zijn:
- Er wordt door de initiatiefnemer een ruimtelijke onderbouwing geleverd als vereist zou zijn i.h.k.v. een zelfstandige projectprocedure. De wegverbinding mag geen aanzuigende werking hebben op het autoverkeer; het is nadrukkelijk niet als '3e uitvalsroute' bedoeld
- Er zullen door het Waterschap vóór 1-1-2003 in het kader van 'duurzaam veilig' flankerende verkeersmaatregelen worden genomen op de totale route tussen Westerveer en Leegwaterweg
- De Bartelsluis wordt in het kader van het project gerestaureerd en weer in gebruik genomen
- De maatschappelijke en economische uitvoerbaarheid van het project zullen door de initiatiefnemer ten behoeve van gemeente moeten worden aangetoond, vóórdat een besluit tot het voeren van een WRO procedure wordt genomen
Indien de uitkomst van het haalbaarheidsonderzoek positief is, zal er uiterlijk op 1-1-2004 een besluit worden genomen over de uitvoering van dit project.
Er zullen ook verkeersmaatregelen worden genomen die ten doel hebben de Bartelsluisbuurt verkeersluw te maken, indien er een negatief besluit wordt genomen ten aanzien van de 'vlotbrug'- verbinding, dan wel als blijkt, dat bovengenoemd project niet kan worden gerealiseerd.
Cultuurhistorie: Onderzoek openen Bartelsluis

Op Zaterdag 27 september 2003 beschrijft het Noordhollands Dagblad dat gemeente Wormerland de oplossing voor het verkeersprobleem heeft gevonden: Wormerland hoopt op eerste, nu al beroemde vlotbrug.

De gemeenteraad van Wormerland vergadert diverse malen over deze zaak. In een commissievergadering Ruimtelijke Ordening en Openbare Werken van 11 april 2005 merkt wethouder F.J.W. Saelman o.a. het volgende op: “De verkeerstellingen oude cijfers van het hoogheemraadschap zijn en dat nieuwe gegevens nodig zijn. Uit politiecijfers blijkt niet dat de verkeerssituatie gevaarlijk is, maar bewoners hebben wel die indruk.”. De commissie geeft een positief advies over het collegevoorstel “Kredietaanvraag en opdrachtformulering ten behoeve van verkeersonderzoek Bartelsluisbuurt”.

De bewoners van de Bartelsluisbuurt voelen zich echter niet serieus meer genomen door de lokale overheid. Uit bijgaande fotoreportage blijkt dat het probleem m.b.t. de verkeersoverlast alleen maar toeneemt.

Interessant is ook het weblog van de, inmiddels afgetreden, wethouder Berkhout. Op donderdag, 27 Mei 2004 schrijft hij o.a.:
Vanmorgen werd ik bevraagd over een artikel in de Zaankanter van woensdag 26 mei. Ik zou gezegd hebben dat Croklaan binnen acht jaar is verdwenen. Deze uitspraak wekt een verkeerde suggestie. Het woordje STÉL ontbreekt. Ik ga daar namelijk niet over en ik weet dat ook niet! Meer in zijn algemeenheid is tijdens de VVD-vergadering gefilosofeerd over de verkeersproblematiek van de Bartelsluis in Wormer. Wij willen aldaar een brugverbinding realiseren, maar om het plan haalbaar te krijgen, is ook bijvoorbeeld woningbouw noodzakelijk. Nu worden wij gehinderd door de milieucirkels van onder andere Croklaan. Dat is een gegeven. Maar net als bij de discussie van de Zaanbrug, is het lastig om over lengte van jaren heen te kijken. En in de situatie dat bijvoorbeeld een Croklaan zou verdwijnen, kan er een heel ander beeld ontstaan over te realiseren plannen. Een Zaanbrug zou bijvoorbeeld op een andere locatie kunnen komen, maar ook de dan ontstane mogelijkheid om huizen te realiseren, zou een stimulans worden voor verdere planontwikkelingen van de Bartelsluisbuurt, maar bijvoorbeeld ook woningbouw in de Enge Wormer.

In een gesprek op 24 juni 2005 in het gemeentehuis van Wormerland met wethouder P.H. Roos (o.a. Cultuur) en de heer J. Schavemaker (secretaris van de gemeentelijke monumentencommissie) over o.a. het monumentale karakter van de Bartelsluisbuurt geeft dhr. Roos te kennen dat er de eerst komende vijf jaar geen oplossing voor het verkeers-infarct bij de Bartelsluis te verwachten is.
Bovendien blijkt uit bodemonderzoeken dat de grond op het braakliggende terrein waar bouwbedrijf Somass eventueel een "pakhuisreservaat" zou willen ontwikkelen, is vervuild. De vervuiling bestaat onder andere uit lichte tot sterke verontreinigingen van zware metalen in de grond en lichte tot sterke verontreiniging van olie in zowel grond als grondwater. De verontreiniging van zware metalen zijn ontstaan door het gebruik van verontreinigd puinhoudend dempingsmateriaal ten behoeve van de demping van een deel van de Zaan. De olieverontreiniging is beperkt tot een klein deel van de locatie en is veroorzaakt door het gebruik van een voormalige huisbrandolietank.
Saneren middels ontgraving heeft een negatieve invloed op de waterkerende funktie van de achterliggende dijkweg. Het Hoogheemraadschap geeft hier vooralsnog geen toestemming voor. In overleg met de Provincie Noord-Holland is overeengekomen dat de sanering ter plaatse van de demping kan volstaan met het aanbrengen van een schone leeflaag met daaronder een signaleringsdoek. Ook deze methode heeft invloed op de waterkerende funktie van de achterliggende dijkweg. De oplossing zou zijn om deze waterkerende funktie naar de Zaanzijde te verplaatsen. Dit heeft echter weer consequenties voor de eigendoms rechten van het terrein; het Hoogheemraadschap is graag eigenaar van de waterkerende dijken. De bedoeling is om werk met werk te maken, dat wil zeggen, een bodemsanering te combineren met dijkverzwaring en het bouwrijp maken van de locatie, ten behoeve van bv pakhuizen of een andere invulling.

Vaarroute vanaf de Bartelsuis

Het weer openen van de Bartelsluis heeft alleen maar zin als er ook een achterliggende vaarroute beschikbaar is. Op de hier bijgevoegde Routekaart is een route ingetekend via de Westerveersloot, de Ringvaart van de Enge Wormer, Karnsloot, Nieuwe Vaart, Oostertilsloot naar het Zwet. Via de Poelsluis kan dan weer worden opgeschut naar de Zaan.
Deze vaarroute zou in principe weer bevaarbaar gemaakt kunnen worden voor sloepen, kleine kajuitkruisers, fluisterboten, roeiboten en motorboten. Er zijn nog enkele objecten die de doorvaart kunnen belemmeren. Op de “Kansen kaart” zijn deze objecten opgenomen. De Oostertilbrug is een beweegbare brug maar is de laatste jaren praktisch niet meer gebruikt.

De gemeente Wormerland heeft in 2005 het project “Wormer- en Jisperwater” gestart. In het project werken Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier, provincie Noord-Holland, Gemeente Wormerland en Vereniging Natuurmonumenten samen om de waterkwaliteit in het Wormer- en Jisperveld te verbeteren. Onderdeel van dit project is een “grondige aanpak van het baggerprobleem”. Het moet worden onderzocht of de beschreven vaarroute kan profiteren van deze werkzaamheden.
In de zomer van 2005 lag er in het gemeentehuis van Wormerland een inrichtingsplan voor een aan te leggen recreatief fietspad tussen de Dorpsstraat 214/216 en de Engewormerringdijk te Wormer ter inzage. Onderdeel van dit fietspad is een vaste brug over de ringvaart van de Enge Wormer. Via een zienswijze is er gewezen op het onderzoek om de Bartelsuis weer te openen:

Ik wijs u er op dat er op dit moment wordt onderzocht of de Bartelsluis weer te openen is voor een beperkte vorm van recreatievaart. Onderdeel van dit Bartelsluis project is een aansluitende vaarroute via de Westerveersloot, de Ringvaart van de Enge Wormer, Karnsloot, Nieuwe Vaart en Oostertilsloot naar het Zwet.
Het zou jammer zijn dat dit project bij voorbaat kansloos zou zijn als de brug in het nieuw aan te leggen fietspad een dergelijke recreatieve vaarroute onmogelijk zou maken.
Ik verzoek u dan ook om bij uw plannen rekening te houden met het hierboven beschreven project.

Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier

Het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier is eigenaar van de Bartelsluis. Alle plannen m.b.t. de ontwikkeling van de Bartelsluisbuurt dienen dus te worden voorgelegd aan het hoogheemraadschap.
Het hoogheemraadschap heeft vier taken:

water keren: bescherming van het land tegen overstromingen;
water beheersen: regelen van de juiste waterstand;
water zuiveren: schoonhouden van het oppervlaktewater;
beheer en onderhoud van polderwegen.

Die vier taken komen samen in de Bartelsluisbuurt. Niet alleen beschermen tegen overstromingen maar ook voorkomen dat vervuilt water vanuit de Zaan het betrekkelijke schone Wormer- en Jisperveld zou kunnen verontreinigen.

Stichting Zaan en Dijk

In 1999 heeft Architectenwerk Twan Jütte uit Delft, in opdracht van de Stichting Zaan en Dijk in Zaandijk een “Beeldkwaliteitsplan” opgesteld voor het gebied waar de buurtschap Bartelsluis onderdeel van is. In de inleiding van dit plan wordt een nadere beschrijving van de opdracht gegeven.

“De Stichting Zaan en Dijk zet zich in voor het behoud van de historische samenhang tussen landschap en bebouwing aan beide zijden van de Zaan ter hoogte van Zaandijk. Inzet is het behoud van de structuur van het gebied, dat ligt op de grens van de gemeenten Zaanstad en Wormerland. De Stichting wil vroegtijdig en op een zakelijke manier sturen in de besluitvorming over veranderingen. Het beeldkwaliteitsplan moet hierin ondersteuning bieden. Het is erop gericht de kwaliteiten van het gebied onder de aandacht te brengen van gemeenten zowel als bewoners.
Het aandachtsgebied van de Stichting bevat onder andere het slagenlandschap van de Kalverpolder, de droogmakerij Enge Wormer, het buurtschap Bartelsluis, de beschermde dorpsgezichten van Zaandijk en Haaldersbroek en de rivier de Zaan.
Het beeldkwaliteitsplan moet een rol spelen in het behoud van de samenhang tussen landschap en bebouwing in het gebied. Behoud van een aantal monumenten zonder op hun inbedding in de omgeving te letten is niet genoeg. De doelstelling van Zaan en Dijk is het behoud van de relatie tussen landschappelijke structuur en de objecten daarin en deze waar mogelijk te versterken.”

Het rapport zal worden gebruikt om in de veelheid van de ontwikkelingen in dit gebied enige samenhang aan te brengen. Vanuit diverse overheden zijn er verschillende invloeden op het gebied. In een natuurbeleidsplan wijst de rijksoverheid gebieden aan als onderdeel van de ecologische hoofdstructuur. De provincie en de gemeente hebben hun structuurplannen en bestemmingsplannen. Er zijn beschermde dorpsgezichten en beschermde monumenten. Ook de wensen van particulieren voor veranderingen van hun onroerend goed spelen een belangrijke rol. Het beeldkwaliteitsplan moet dienst doen als communicatiemiddel tussen iedereen die bij de vormgeving van de ruimte en gebouwen in dit gebied betrokken is.

Een aantal bevindingen uit dit rapport zijn:

Het aandachtsgebied is een halfindustrieel landschap met huizen, pakhuizen, fabrieken en molens gelegen naast een landelijk gebied met een veenpolder en een droogmakerij.
De Enge Wormer is een van de kleinere droogmakerijen. Het land binnen de dijk wordt ontwaterd door sloten dwars op een kanaal. Vanuit deze vaart wordt het water uit de polder in de boezem overgeheveld. Rond de molens en een sluis ontstaat het buurtschap Bartelsuis. Hier is de combinatie tussen de landbouw in de polder en de bedrijvigheid op de erven aan de Zaan het best herkenbaar gebleven.
De Enge Wormer is een door een ringdijk omsloten gave droogmakerij uit de 17de eeuw. De polder heeft een sterk overheersend agrarisch, open karakter. Het hoogteverschil tussen het vlakke land en de omsluitende ringdijk is karakteristiek. In de polder zelf liggen geen wegen. Rondom, op de dijk ligt een weg. Opvallend is dat er langs de dijk die aan de Zaan grenst geen gebouwen staan. De openheid van de Enge Wormer is hier direct gekoppeld aan die van de Zaan.
Het buurtschap Bartelsluis is gelegen op twee dijken rondom een sluis. Het grootste gedeelte van het buurtschap ligt in de Enge Wormer. Over de dijk van de Enge Wormer loopt een weg met aan weerszijden bebouwing. Tussen de ringvaart (Westerveersloot) en de dijk staan een aantal huizen die een wand vormen. Waar de Westerveersloot in de Zaan uitmondt is het buitendijksgebied groter en in onbruik geraakt. In de Enge Wormer aan de voet van de dijk liggen een aantal losstaande kleine huizen. Hierachter liggen een aantal boerderijen die de grens met het buitengebied vormen. De bomen op de erven van de boerderijen, samen met het overige groen, zorgen ervoor dat de Bartelsluis vanuit het omringende gebied als een zelfstandige ruimtelijke eenheid ervaren wordt.
In het buurtschap Bartelsluis zijn verschillende soorten kavels te onderscheiden: kavels langs de dijk en kavels in de polder. De kavels langs de dijk zijn over het algemeen klein. De hoofdgebouwen liggen meestal dicht tegen de weg aan. Bijgebouwen liggen iets meer naar achter gesitueerd. Een aantal kavels ligt meer naar achteren in de Enge Wormer gepositioneerd. Dit zijn boerderijen. Deze kavels zijn aanmerkelijk groter.
De gebouwen dicht langs de weg zijn bepalend voor het beeld van het buurtschap. In het buurtschap treft men voornamelijk eenvoudige Zaanse huizen, boerderijen, schuren en werkplaatsen.
De droogmakerij de Enge Wormer is kwetsbaar voor welke ingreep dan ook. Een verbreding van de dijk, volbouwen van de strook langs de weg of, nog erger een nieuwe weg zijn ongewenst. Ook zouden gebouwen rondom de polder het uitzicht kunnen hinderen.
De sluis in het buurtschap Bartelsluis vormt het centrale punt, de verbinding tussen de twee dijken. In de huidige vorm is de sluis nauwelijks herkenbaar. De compositie is verstoord doordat de sluis gedempt is. Hierdoor zijn de dijken aan elkaar gegroeid. Vooral vanaf de zaan zijn de afzonderlijke elementen niet meer herkenbaar; de oever lijkt door te lopen.
De gelijkwaardigheid van de oorspronkelijke dijkwegen wordt doorbroken door het afwijkend profiel. Aan de westkant loopt de dijkweg dood op een bedrijfsterrein. Vanaf hier loopt de weg landinwaarts langs de rand van een industrieterrein. Een bedreiging is een schaalvergroting van de weg en de daarmee gepaard gaande ingrepen zoals verbreding van de brug over de sluis en het wegprofiel. Een ander risico is het verder uitbreiden van het industrieterrein, waardoor het buurtschap als zelfstandige ruimtelijke eenheid verloren zou gaan.
Kansen voor dit gebied liggen in het herstellen van de hoofdstructuur door de sluis in ere te herstellen en de ruimtelijke continuïteit van de dijken aan weerszijden te versterken. Het buitendijks gelegen terrein langs de Zaan biedt de mogelijkheid de voor deze streek zo typerende bedrijfsstructuur in te passen.
De gebouwen in het buurtschap zijn vooral Zaanse huizen langs de dijk en boerderijen aan de rand van de polder. In principe bestaan ze uit een eenlaags onderbouw met kap. De compositie is een eenvoudige uitvoering van de huizen in het rijkere Zaandijk. Een bedreiging vormt het eventueel toevoegen van te grote volumes, bijvoorbeeld huizen van meerdere lagen of een te plat dak.

Bartelsluis definitief gemeentelijk monument

Bron: Wormerland.nl - 30 juli 2009

De gemeente vindt het belangrijk dat waardevolle culturele objecten in de gemeente Wormerland voor de toekomst bewaard blijven. Om dit te bereiken is een gemeentelijke monumentenlijst samengesteld. Op 23 september 2008 heeft het college op advies van de monumentencommissie de Bartelsluis om de architectuurhistorische en cultuurhistorische waarde aangewezen als gemeentelijk monument. Het ingediende bezwaar van de eigenaar Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier hiertegen is ongegrond verklaard. Er is verder geen beroep ingediend, waardoor op 2 juli 2009 het besluit van de aanwijzing van de Bartelsluis als gemeentelijk monument onherroepelijk is geworden.

De Bartelsluis in Wormer is nauw verbonden met de papierfabriek van Van Gelder. Wethouder Roos (monumentenbeleid) is erg blij met deze aanwijzing: “er is al veel verloren gegaan van de historie van de papierindustrie in Wormer”.

De Bartelsluis is een schutssluis uit 1638. De sluis was in het verleden een belangrijk verkeersknooppunt in de waterverbinding tussen het dorp Wormer en de markten in de omliggende steden zoals Haarlem, Alkmaar en Amsterdam. Daarbij vormde de sluis ook één van de toevoerwegen voor de aanvoer van grondstoffen van de Van Gelder Papierfabriek in Wormer. Het college is van mening dat de Bartelsluis vanwege de cultuur- en civiel-technische historische waarde een beschermde status verdiend.

Overige artikelen

Op deze site staan nog een aantal artikelen over de Bartelsluis:

Text: Cees Kingma - laatste update maart 2010
Beeldmateriaal: Archief Cees Kingma
Tenzij anders aangegeven.